ทำไมนาฬิกาต้องใช้ IIII ไม่ใช่ IV ?

ถ้าเกิดผู้อ่านคนไหนได้เคยลองสังเกตุหน้าปัดนาฬิกาที่ใช้เลขแบบโรมัน (I, II, III, IV, V….) แล้ว จะเห็นความแปลกประหลาดอยู่ประการหนึ่งครับ ตำแหน่ง 4 นาฬิกาที่ควรจะเป็น IV กลับกลายเป็น IIII แทน ตรงนี้มีหลายทฤษฏีที่นักประวัติศาสตร์และเหล่าคนรักนาฬิกาอย่างเราตั้งข้อสงสัยกันไว้ครับ

หน้าปัดของ Ulysse Nardin
หน้าปัดของ Ulysse Nardin

ทฤษฏีแรกนั้นดูแปลก ๆ แต่ก็ควรจะรับฟังไว้ซักหน่อย ย้อนกลับไปศตวรรษที่ 17 ซึ่งเป็นยุคทองของฝรั่งเศส แน่นอนว่านาฬิกาพกนั้นเป็นสิ่งที่ใช้แสดงถึงความมีฐานะและความอู้ฟู่ของผู้ถือครองนอกจากใช้ดูเวลา พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 เองก็เป็นหนึ่งในผู้ที่ต้องมนต์สะกดแห่งเวลาเช่นเดียวกัน เพียงแต่นาฬิกาเรือนใหม่ที่สั่งทำนั้นมีบางอย่างที่พระองค์รู้สึกขัดหูขัดตา

"Louis XIV (1638–1715)" by wartburg.edu / Public domain
“Louis XIV (1638–1715)” by wartburg.edu / Public domain

เลขโรมัน IV ต่อจาก III นั้นดูไม่เข้าท่าในสายตาพระองค์ ช่างนาฬิกาที่เป็นเจ้าของผลงานก็บอกว่าทำนาฬิกามาทั้งชีวิต ยังไงเลข 4 โรมันแบบนี้ก็ถูกต้องแน่นอน กษัตริย์ฝรั่งเศสยังทรงไม่ฟังเพราะสัญลักษณ์ IV ซึ่งไปตรงกับ 2 อักษรแรกในคำว่า IVPPITER ซึ่งเป็นคำเขียนแบบโบราณแบบโรมันของเทพ จูปิเตอร์ (Jupiter) ซึ่งเป็นราชันย์แห่งมวลเทพและท้องฟ้า การที่จะเอา IV มาวางไว้บนหน้าปัดก็พาลจะอ่านเป็น “1-2-3-GOD-5” ให้ขำขันกันไป (แต่จริง ๆ แล้วในยุคกลาง การใช้เลข IIII แทน 4 เป็นเรื่องที่ปกติ เพื่อเลี่ยงความสับสนกับชื่อเทพ ซึ่งความนิยมนี้จะสลับกันไปมาในประวัติศาสตร์อยู่หลายครั้ง มีทั้ง IIII และ IV ที่ถูกใช้) พูดให้ง่าย ๆ คือเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสเค้าไม่ชอบนั่นแล และเนื่องจากราชสำนักฝรั่งเศสค่อนข้างเป็นผู้นำเทรนต์แฟชันในยุคสมัยนั้น หน้าปัดนาฬิกาแบบนี้จึงเป็นที่นิยมอย่างแพร่หลายจนถึงปัจจุบัน

S21A2556

ตำนานยังคงดำเนินต่อมา ทฏษฏีถัดไปว่าด้วยเรื่องของความขี้เกียจปนความฉลาดแกมโกง การที่ใช้ IIII แทนก็ไม่ใช่อะไรหรอก ช่างนาฬิกาขี้เกียจหลอมตัวเศษ ซึ่งถ้าทำแบบ IV นั้นจะต้องใช้อักษร I = 17 , V = 5 และ X = 4 ตัวแต่ถ้าใช้ IIII จะใช้ I = 20, V = 4, X =4 ซึ่งแบบหลังนั้นจะทำให้ช่างทำงานง่ายขึ้น โดยจะทำเบ้าหล่อแค่ “VIIIIIX” แล้วหล่อ 4 ครั้งจบ ไม่ต้องมาเหลือเศษทิ้งขว้างแถมได้งานบล็อคเดียวกันอีกทำให้ผลงานคงที่กว่า

เรื่องวุ่น ๆ ของเลข 4 ยังไม่จบ คราวนี้ว่าด้วยช่วงยุคมืด ซึ่งความรู้ได้สูญสลายไปกับการล่มสลายของโรมันตะวันตก ชาวบ้านตาสีตาสายุโรปไม่ค่อยจะรู้เรื่องนักกับระบบการเขียนการอ่านหรือบวกลบมากนัก เลยทำ IIII ให้อ่านเขียนกันง่าย ๆ ไปเลย เขียนกลับหัวก็เข้าใจได้ไม่สับสน

SONY DSC

ทฤษฏีสุดท้ายที่เราหยิบยกมาและดูท่าจะเข้าเค้ามากที่สุดไม่แพ้กันคือเรื่องของสมดุลบนหน้าปัด ที่ตำแหน่งอีกฟากหนึ่งของเลข 4 คือเลข 7 หรือที่แทนด้วย VII สังเกตุได้ว่าค่อนข้างเป็นการเขียนที่มีน้ำหนักในตัวอักษรเองสูง การี่จะใช้ IV แทนเลข 4 ปกตินั้นทำให้ดูทะแม่ง ๆ ช่างนาฬิกาจึงใช้ IIII แทนเพื่อถ่วงสมดุลให้เท่ากันนั่นเอง – แล้วคุณล่ะ คิดว่าเป็นแบบไหนกัน? ส่งข้อคิดเห็นมาคุยกับเราได้ที่ LINE: @lwtclub ได้นะครับ